Shënim: 

Ky artikull përmbledh studimin Pathways to Gradual Integration: A Comparative Analysis of the EU Association Framework (Rrugët drejt integrimit gradual: Një analizë krahasuese e kornizës së asociimit të BE-së) - (vetëm ne gjuhën angleze), shkruar nga Sokol Zeneli dhe Gresa Smolica. Për analizën e plotë, detajet ligjore dhe burimet, shihni studimin e plotë në faqen e publikimeve. 

Çfarë është integrimi gradual?

Integrimi gradual është bërë një nga shtyllat qendrore të strategjisë së ripërtërirë të zgjerimit të Bashkimit Evropian. Në vend që të presin deri në anëtarësimin e plotë, vendet kandidate mund të fitojnë gradualisht qasje në tregje, institucione dhe programe të caktuara të BE-së, teksa zbatojnë reforma. Pas pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, kjo qasje mori hov të mëtejshëm, pasi zgjerimi u bë jo vetëm një proces teknik, por edhe një përparësi gjeopolitike. Objektivi i saj është të ofrojë përfitime më konkrete më herët në procesin e anëtarësimit, duke ruajtur vrullin e reformave dhe duke i afruar vendet kandidate më pranë BE-së. 

Kjo qasje e ripërtërirë pasqyron gjithashtu përpjekjet e BE-së për të rigjallëruar një proces zgjerimi që ishte ngadalësuar ndjeshëm gjatë dy dekadave të fenomenit të lodhjes nga zgjerimi. Edhe pse disa vende të Ballkanit Perëndimor 6 (BP6) kanë perspektivë anëtarësimi në BE prej më shumë se dy dekadash, anëtarësimi është bërë gjithnjë e më i zgjatur dhe i pasigurt. Si përgjigje, në vitin 2020 Komisioni Evropian prezantoi një metodologji të rishikuar të zgjerimit, duke i dhënë më shumë rëndësi integrimit gradual si mënyrë për t’i shpërblyer reformat me përfitime konkrete para anëtarësimit të plotë.

Megjithatë, jo të gjitha vendet kandidate hyjnë në këtë proces me të njëjtat mjete ligjore. Marrëveshjet që rregullojnë marrëdhëniet ndërmjet BE-së dhe vendeve kandidate dallojnë ndjeshëm në hartim dhe fushëveprim, duke krijuar mundësi të pabarabarta për integrim edhe para anëtarësimit. Kjo ngre një pyetje të rëndësishme: pse disa vende duket se i afrohen BE-së më shpejt se të tjerat, pavarësisht se kanë një perspektivë anëtarësimi më të shkurtër? Ky shpjegues shqyrton se si këto korniza të ndryshme ligjore formësojnë rrugët drejt integrimit gradual në Evropë.

Siç ilustrohet në Figurën 1, integrimi gradual mund të kuptohet përmes tri rrugëve kryesore: qasjes në Tregun e Vetëm të BE-së, pjesëmarrjes në institucionet dhe programet e BE-së, dhe mbështetjes financiare për reformat.

Figura 1: Tri Rrugët e Integrimit Gradual 

Burimi: Punim i autorit

Pse trajtohen ndryshe vendet kandidate?

Rruga drejt anëtarësimit në BE formësohet jo vetëm nga vullneti politik dhe reformat, por edhe nga marrëveshjet ligjore që strukturojnë marrëdhëniet me Unionin. BP6 dhe Treshja e Asociuar (Ukraina, Moldavia dhe Gjeorgjia) rregullohen nga marrëveshje të ndryshme me BE-në, secila prej të cilave pasqyron rrethana të ndryshme politike dhe historike. Marrëveshjet e Stabilizim-Asociimit (MSA), të nënshkruara nga vendet e Ballkanit Perëndimor, u krijuan si përgjigje ndaj luftërave në ish-Jugosllavi, me qëllim nxitjen e stabilitetit politik, bashkëpunimit rajonal dhe anëtarësimit eventual në BE. Nga ana tjetër, Treshja e Asociuar është e lidhur me BE-në përmes Marrëveshjeve të Asociimit dhe Zonave të Thella dhe Gjithëpërfshirëse të Tregtisë së Lirë (AA/DCFTA). Këto marrëveshje fillimisht u hartuan rreth idesë së “integrimit pa anëtarësim”, duke ofruar integrim të thellë ekonomik pa një perspektivë formale anëtarësimi.

Dallimet në këto marrëveshje janë më shumë se thjesht çështje teknike ligjore. Hartimi i tyre përcakton se si vendet fitojnë qasje në tregjet, institucionet dhe programet e BE-së para anëtarësimit të plotë. Për rrjedhojë, tri vendet me një histori më të shkurtër kandidimi mund të kenë, paradoksalisht, mjete më të forta për integrim gradual sesa kandidatët e hershëm të Ballkanit Perëndimor.

Rruga 1: Qasja në Tregun e Vetëm të BE-së

Ndër format e ndryshme të integrimit gradual, qasja në Tregun e Vetëm të BE-së ofron disa nga përfitimet më të menjëhershme për vendet kandidate, pasi ndikon drejtpërdrejt në tregti, investime dhe mundësi biznesi. Tregu i Vetëm i BE-së, një nga tregjet më të mëdha në botë, synon të garantojë lëvizjen e lirë të mallrave, shërbimeve, kapitalit dhe njerëzve ndërmjet vendeve pjesëmarrëse. Si rezultat, produktet mund të shiten përtej kufijve pa tarifa, kuota apo barriera teknike shtesë; bizneset ose individët mund të ofrojnë shërbime pa pengesa burokratike; investimet dhe transfertat e parave mund të qarkullojnë lirshëm pa kontrolle mbi kapitalin; dhe qytetarët e këtyre vendeve mund të jetojnë, punojnë ose studiojnë në cilindo shtet anëtar. Këto liri synojnë të nxisin tregtinë, të tërheqin investime dhe të gjenerojnë përfitime ekonomike për bizneset dhe qytetarët.

Siç tregohet në Tabelën 1, qasja në përfitimet e Tregut të Vetëm nuk është e njëjtë për të gjitha vendet kandidate. AA/DCFTA-të që rregullojnë Treshen e Asociuar u hartuan posaçërisht për të lehtësuar integrimin e thellë ekonomik, duke i lidhur reformat rregullatore më drejtpërdrejt me qasjen në treg. Në anën tjetër, MSA-të e BP6 ofrojnë një rrugë më pak automatike, e cila shpesh kërkon vendime politike shtesë dhe marrëveshje të veçanta për të arritur përfitime të ngjashme. Dallimi është veçanërisht i dukshëm në rastin e nismës së BE-së “Roam Like at Home” (Roaming si në shtëpi). Ndërsa progresi i Ukrainës drejt anëtarësimit në zonën e roaming-ut të BE-së është pjesë e procesit të saj më të gjerë të përafrimit ligjor me rregullat e BE-së, vendet e BP6 janë mbështetur kryesisht në marrëveshje të veçanta ndërmjet BE-së dhe operatorëve të telekomunikacionit për të ulur gradualisht tarifat e roaming-ut, me objektivin e eliminimit të tarifave shtesë të roaming-ut deri në vitin 2028. Kjo ilustron një realitet më të gjerë të integrimit gradual: zbatimi i reformave është i rëndësishëm, por shpesh vetë korniza ligjore përcakton se sa shpejt vendet mund të përfitojnë nga integrimi evropian. Pa rrugë më të qarta ligjore drejt qasjes në treg, BP6 rrezikon të mbetet në një “cikël stabilizimi”, ku reformat nuk përkthehen gjithmonë në përfitime konkrete integrimi. 

Tabela 1: Dallimet kryesore ndërmjet kornizave AA/DCFTA dhe MSA për qasjen në Tregun e Vetëm të BE-së

Burimi: Zeneli, S. & Smolica, G. (2026)

Rruga 2: Pjesëmarrja në institucionet dhe programet e BE-së

Integrimi gradual shtrihet përtej tregjeve dhe përfshin gjithashtu pjesëmarrjen në institucionet, agjencitë dhe programet e BE-së. Sipas disa vlerësimeve, vendet kandidate mund të angazhohen potencialisht me deri në 333 agjenci, organe dhe programe të BE-së, gjë që ilustron shtrirjen e gjerë të integrimit gradual përtej anëtarësimit formal. Edhe këtu shfaqen dallime të rëndësishme ndërmjet dy kornizave ligjore. AA/DCFTA-të që rregullojnë Ukrainën, Moldavinë dhe Gjeorgjinë ofrojnë rrugë ligjore më të qarta për pjesëmarrje në programet dhe strukturat administrative të BE-së, duke e lidhur shpesh qasjen drejtpërdrejt me reformat rregullatore. Në anën tjetër, MSA-të e BP6 mbështeten më shumë në klauzola të përgjithshme bashkëpunimi, që do të thotë se integrimi në organet e BE-së shpesh kërkon marrëveshje dhe negociata të veçanta politike. Integrimi i fundit i disa vendeve të Ballkanit Perëndimor në Zonën Unike të Pagesave në Euro (SEPA) e ilustron këtë dinamikë. Ndërsa anëtarësimi në SEPA premton pagesa ndërkufitare në euro më të shpejta dhe më të lira, qasja në të është nxitur kryesisht nga Plani i Rritjes i BE-së dhe reformat e brendshme në fusha si shërbimet e pagesave dhe legjislacioni kundër pastrimit të parave, e jo nga vetë korniza e MSA-së. Kjo sugjeron se, ndryshe nga integrimi në treg, qasja në institucionet dhe programet e BE-së varet jo vetëm nga marrëveshjet ligjore, por edhe nga kapaciteti administrativ dhe vullneti politik i të dyja palëve.

Rruga 3: Mbështetja financiare për reformat

Mbështetja financiare është bërë një tjetër rrugë e rëndësishme për integrimin gradual, pasi BE-ja gjithnjë e më shumë e përdor financimin si nxitje për reforma. Historikisht, BP6 dhe Treshja e Asociuar janë mbështetur në instrumente tradicionale financiare, si Instrumenti për Asistencë të Paraanëtarësimit (IPA) për BP6 dhe Turqinë, dhe Instrumenti Evropian i Fqinjësisë (ENI) për Treshen e Asociuar. Ndonëse këto fonde mbështetën ngritjen e institucioneve dhe projektet zhvillimore, shpesh u mungonin nxitjet e forta për reforma të thella. Megjithatë, me kalimin e kohës, BE-ja kaloi drejt një qasjeje më të bazuar në performancë, duke e lidhur mbështetjen financiare drejtpërdrejt me progresin e reformave. Sot, BP6 përfiton nga Plani i Rritjes i BE-së dhe Instrumenti i tij për Reforma dhe Rritje, ndërsa Ukraina dhe Moldavia marrin mbështetje përmes instrumenteve si Instrumenti për Ukrainën dhe Plani i Rritjes për Moldavinë. Në kuadër të këtyre nismave, qeveritë marrin fonde vetëm pasi Komisioni Evropian të verifikojë se reformat e dakorduara, nga sundimi i ligjit dhe digjitalizimi deri te tranzicioni i gjelbër dhe qeverisja ekonomike, janë zbatuar. Në këtë kuptim, instrumentet financiare kanë evoluar nga ndihmë e thjeshtë zhvillimore në një mekanizëm kyç për përshpejtimin e integrimit gradual dhe për afrimin e vendeve kandidate me BE-në para anëtarësimit.

Pse ka rëndësi kjo?

Këto dallime kanë rëndësi sepse integrimi gradual po bëhet gjithnjë e më shumë qasja e preferuar e BE-së ndaj zgjerimit. Megjithatë, për BP6 sfida qëndron në sigurimin që reformat të sjellin shpërblime të dukshme dhe të prekshme. Pa rrugë të qarta që e lidhin përafrimin rregullator me qasjen në treg dhe pjesëmarrjen institucionale, rajoni rrezikon lodhjen nga reformat dhe humbjen e besimit në procesin e anëtarësimit. Në fund të fundit, besueshmëria e zgjerimit varet jo vetëm nga zbatimi i reformave nga vendet kandidate, por edhe nga ofrimi prej BE-së i mundësive të parashikueshme dhe kuptimplota për integrim.

Përfundim

Analiza e paraqitur në këtë shpjegues nxjerr në pah një paradoks të rëndësishëm të procesit të zgjerimit të BE-së. Ndonëse BP6 kanë një perspektivë anëtarësimi prej më shumë se dy dekadash, korniza e tyre ligjore shpesh ofron më pak mundësi për integrim gradual sesa marrëveshjet që rregullojnë Ukrainën, Moldavinë dhe Gjeorgjinë. Si rezultat, vendet me një histori më të shkurtër kandidimi mund të kenë, në disa fusha, mjete më të forta për qasje në tregjet, institucionet dhe programet e BE-së para anëtarësimit të plotë. Njëkohësisht, shfaqja e instrumenteve të reja financiare, si Plani i Rritjes i BE-së për Ballkanin Perëndimor dhe Instrumenti për Ukrainën, dëshmon mbështetjen gjithnjë e më të madhe të BE-së te nxitjet e bazuara në reforma për të avancuar integrimin.

Në fund të fundit, integrimi gradual mund ta forcojë besueshmërinë e procesit të zgjerimit, duke u mundësuar vendeve kandidate të përjetojnë disa nga përfitimet e anëtarësimit në BE para anëtarësimit. Megjithatë, që kjo qasje të ketë sukses, reformat duhet të shoqërohen me rrugë të qarta, të parashikueshme dhe të drejta drejt integrimit. Nëse BE-ja pret që vendet kandidate të përafrohen me rregullat dhe standardet e saj, ajo duhet të sigurojë gjithashtu që këto përpjekje të shpërblehen me progres konkret në rrugën drejt anëtarësimit.

Re-ACT Lab promotes research and innovation as a means to advance governmental and policy-making reforms in Kosovo and regionally.